Bu çalışma, 1864 Çerkes sürgünü sırasında Samsun, çevresi ve Batum’da hayatını kaybeden Kafkas muhacirlerinin ölüm ve defin kayıtlarını incelemektedir. Araştırmanın temel kaynaklarını, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde Maliye Nezareti Masarifat Defterleri tasnifinde yer alan 23 defter oluşturmaktadır.
Defterlerdeki kayıtlar günümüz alfabesine aktarılarak ölüm ayı, kayıt yeri, yaş, cinsiyet, topluluk mensubiyeti ile kefen ve sabun kullanımına ilişkin değişkenler bakımından sınıflandırılmış ve betimsel olarak analiz edilmiştir. İncelenen belgelerde toplam 19.837 cenaze kaydı tespit edilmiştir. Kayıtlar mekânsal olarak özellikle Derbent, Kurupelit, Çarşamba, Kumcağız ve Terme’de; zamansal olarak ise Mayıs-Ağustos döneminde yoğunlaşmış, en yüksek aylık değer Ağustos ayında görülmüştür.
Yaşı belirlenebilen kayıtlar içinde 30 yaş ve altındaki kişiler çoğunluğu oluştururken, cinsiyeti belirlenebilenlerde erkeklerin sayısı kadınlardan sınırlı ölçüde yüksek bulunmuştur. Şapsığ, Abzeh, Natuhoy ve Ubıhlar topluluk bilgisi belirlenebilen kayıtların önemli bölümünü meydana getirmiştir. Kefen ve sabun verileri, kitlesel ölümlerin defin hizmetleri üzerinde oluşturduğu maddi ve idari yükü görünür kılmaktadır.
“Gemiden alınan”, “denizden çıkarılan”, “hastaneden alınan” ve “bikes/kimsesiz” gibi ifadeler ise krizin bireysel kimlikleri aşındıran kayıt pratiğini yansıtmaktadır. Ölüm ayı, yaş, cinsiyet ve topluluk bilgileri bütün kayıtlarda aynı ölçüde bulunmadığından eksik bilgiler ayrı kategoriler altında değerlendirilmiştir.
Bulgular, sürgünün toplam ölüm bilançosunu değil, insani krizin Osmanlı idari kayıtlarına yansıyan bölümünü ortaya koymaktadır.